سنڌ لڏيل هندو -- “ننڊي کنڊ جو ننڌڪڻو قوم”

 

پهتاسين ڪيڙهي ماڳ وڃي ڇاپُڇي ڪندي

هان، ڏس ته هن سفر ۾

لنگھياسين ڪٿئون ڪٿئون

سنڌ کي ڪون ڇڏائي ڪو سگھي

سنڌين کان

سنڌُ سنڌين ۾ وسي

سنڌُ هتي، سنڌُ هُتي

هي سٽيون مهان سنڌي ڪوي شري نارائڻ شام پاران هڪ ايڙهي وقط لکي ويون هئون جڏهن سنڌ جا شهرءَ هندن کان کسيا ويا هئا ۽ هو پنهنجي ئي ملڪ مان جلاونتي ٿي هندستان ۾ ڌر ڌر جا ٿاٻا کائڻ لاءِ مجبور ٿي پيا هئا. هي سٽيون ان لاءِ به احمِيت ٿيون رکن ڇا ڪاڻ ته اهي سٽيون ڪوي پنهنجي آجمودي سان لکيون هئيون. ورهانڱو سنڌي هندن ۽ خاص ڪري لوهاڻيون جي هر تبڪعي کي ڄڻ جڙ کان جھنجھوري ڇڏيو. دلچسپ ڳاله ته اها آهي جي ايڙهي رايا وچار رڳو ليکڪن يا ڪوين جا ئي نه پري عام سنڌين جا پڻ هئا. ورهانڱي جو ڌڪ سنڌي هندن لاءِ  ايترو جبردست هو جي کين نه ته سنڀلڻ جو معڪو ملو ۽ نه ئي وقط. اهو هڪ وڏو سبب هو جنهن جي هلندي هندو سنڌي هر شيءِ ۾ هڪ سنڌ کي ساريندا هئا .

سنڌ مان هندن جي لڏپڻ نسبت هڪ اهم ڳاله اها به آهي ته جڏهن هندنستان جي مسلمانن 1954 ۾ ئي پنهنجي لڏپڻ نمبيري ڇڏي هندن لاءِ اهي اڄ به ڪنهن نه ڪنهن سورت  ۾ موجود رهي آهي. هندن جي لڏپڻ نسبت اهو گور ڪيو ورو آهي ته ع1947 کان ع1954 تائين واري لڏپڻ جي ڀيٽ ع1965 کان پوءِ واري لڏپڻ ۾ ايڙها ججبا ورلي ئي نظر ايندا آهن. اهي به ڌيان ۾ رکجي ته جيئن جيئن وقط گزريندو هو سنڌ جي هندون جو هُبُ سنڌ سان گھٽي نه گھٽي هندستان سان ضرور وڌيو آهي. ممڪن آهي ته پڇاڙِ جي 65 سالن کان هلندڙ سنڌي هندون سان ظلم سنڌي هندن ٿوڙي مسلمانن ۾ وڇاٽيون وڌايون آهن جيڪي وقط سان گھٽڻ بجاءِ وڌيون ئي آهن.

هندستان ۾ جيڪر سنڌي ساهته جي پسمنظر سان ڏسجي ته ع1947 کان ع1954 جي لڏپڻ جي ڀييٽ ۾ ع1965 جي لڏپڻ بابت نه جي برابر لکيو ويو آهي. ع1947 جي لڏپڻ مهل جيتوڻيڪ سنڌ جي شهرن ۾ رهندڙ هندن جي نشانو بڻيايون ويو جنهن ۾ وڏو ڪردار مهاجرن ۽ سنڌي مسلمانن سياستدانن جو هو. پر 1965 کان پوءِ هندن جي هر تبڪعي لڏپڻ ڪئي آهي.

دلچسپ ڳاله ته اها آهي ته ع1965 کان پوِ واري لڏپڻ نه ته مهاجرن سبب ٿي ۽ نا ئي ان لڏپڻ ۾ رڳو لوهاڻن پارا ٿي. ان لڏپڻ ۾ وڏو ڪردار سنڌ جي مير پير وڏيرن ڌاڙيل جي مدد سان ادا ڪيو  جنهن جي مار سنڌ جي لڳ ڀڳ هر هندو تبڪعي پئي سٺي  ڇا لوهاڻا، ڇا ڀيل، ڇا ميگھوار ته ڇا سوڍا راجپوت. ع1965 جي لڏپڻ ۾ ٻه اهم نالن ۾  اڳوڻي نائب ريل وزير لڇپڻ سنگھ سوڍا ۽ ڪوي هري دلگير شامل هئا. مطلب ته سوڍن کان لوهاڻن تائين ۽ لاڻڪاڻي کان ٿر پرڪار تائين ڪنهن کي ڪون بخشيو ويو. جڏهن ايڏيون ويو شخشتيون کي لڏڻو پوي ته عام سنڌي هندن جي ڪيڙهي ميار آهي.

۽ ٿيو به ڪجه ايئن ئي. ع1971  (جڏهن هندستان جي فوج ٿر ۾ ري آئي) ۾  ڪچڇ ٿوڙي جيسلمير ۾ لڳ ڀڳ لک کن سنڌي هندو لڏپڻ ڪري پهتا  . هنن کي تنهن مهل جي اندرا گانڌي جي حڪومت  جام دڙڪا ڏنا ته جيڪر اوهان موٽي ڪون ويا ته اوهان کي جيلن ۾ پوڙيو وينندو ۽ ايتجاج ڪيو ته اوهان تي ڳوليون تائين هلائي ٿيون سگھجين . پر ان جي باوجود ع1971 ۾ لڏي آيل هندو سنڌ ڪون موٽي ويا . سنڌ ۾ موٽي وڃڻ جو خوف کين موٽڻ نه ڏنو. سندن لاءِ موٽي وڃڻ ممڪن به ڪون هو. مهينن بعد هندستان حڪومت نيٺ ان لک کن هندن کي ناگريڪتا ڏني جيڪي نيٺ راجسٿان ۽ ڪچڇ ۾ هميشا لاءِ  وسيا.

بهرآل جيستائين ڳاله ع1971 کان پوءِ جي لڏپڻ جي اچي ٿي ته سنڌ لڏيل هندو ايترا خوش قسمت ناهن رهيا. شهريت ملڻ اوکي ٺاهي وئي. شهريت جي ڪانون ۾ اجايا فيربدل ڪيا ويا جنهن جي مار لڏندڙ هندو پيو سٺي.

ع1971 کان پوءِ واري لڏپڻ جي نسبت هڪ نالو جيڪو سڀنن کان اڳواٽ ٿو اچي سو آهي سيمانت لوڪ سنگھٽن ۽ سندس سدر هندو سنگھ سوڍا جو. سيمانت لوڪ سنگھٽن (يا پاڪ وسٿاپت سنگھ) جو وجود 1990 ڌاري سنڌ جي ٿر پرڪار مان اڳوڻي نايب ريل وزير لڇمڻ سنگھ سوڍا جي ڀائيٽي هندو سنگھ سوڍا  وڌو . ع1990 کان اڄ تائين سيمانت لوڪ سنگھٽن شري هندو سنگھ سوڍا جي سربراهي ۾ هجارن جي تعداد ۾ ڀيل، ميگھوار، سوڍن کي هندستان ۾ وسڻ ۾ مدد ڪئي آهي. اهو ئي نه پر سنڌ جي پوئيتي پول جاتيون کي ناگريڪتا ڏيئارڻ، ڊگھي ارسي جا ويزا ۾ مدد ڪرڻ وغيرا شامل آهن .

سمانت لوڪ سنگھٽن وقط بي وقت پبليگ هيئريگ جو بندوبست پڻ ڪرائيندي رهي آهي جنهن ۾ هندستان ۾ ڄاتل سڃاتل هستيون کي گھرائيو ويندو رهيو آهي جيئن کين سنڌ لڏيل پاڪستاني هندن بابت پڻ ڄاڻ هجي ته هو ڪيڙهي تڪليفيون ۾ آهن يا سنڌ ۾ کين ڪيڙهي نموني جا ظلمن کي منهن پيو ڏيئڻو پوي .

پر مهيني جي ويهين تاريخ عالمي پناگري ڏنهن هئڻ سبب جوڌپور ۾ ايڙهي هڪ عام سڀا يا پبليڪ هيئريگ جو بندوبست ڪيو ويو جنهن به شرڪت ڪندڙن ۾ راجاستان بار ايشوشيئشن جي ايديدارن کان سواءِ راجستان جي سماج سيوي سنسٿا جي ايديدار ڪويتا شري واستو پڻ موجود هئي جنهن ويجھڙائي ۾ سنڌ مان ٿي آئي هئي.

ان عام جلسي ۾ اڳواٽ سنڌ لڏيل پاڪستاني هندن پنهنجي تڪلفيون جو پيان ڪيو جيڪي ڪجه هن  ريت هئون

1.     راجسٿان جو ويزا نه ملڻ

ان جلسي ۾ گھڻن ان ڳاله جون ڏانهنيون ڪيون ته سائين اسان جٿي جي ويزا ۾ ڄاڻي واني شاجش تهت راجسٿان جو ويزا نه پيو ڏنو وڃي. اسين راجسٿان لاءِ ويزا جون منٿا ڪيو پر ملي هريدوار  جو. هاڻي اسين نيا هن ملڪ ۾ وري سنڌ مان اچڻ کان اڳ اسان وٽ ڏيئي وٺي تمام ٿوڙا روڪ هجن. اسين غريب هارين وٽ ايرترو ته پيسو ناهي جي اسين هندستان ۾ ڪنهن به هند وسي سگھئون. اسان جا مٽ مائيٽ سڀ راجسٿان ۾ ۽ اسين اتر هندستان ۾ ٿاٻا کائون !!!

2.     لڏندڙ هندن جي ٻارن جي تعليم بند ٿي وڃڻ

ان جلسي ۾ ايڙها به واڪعا ٻڌڻ ۾  آيا جتي هندستان ۾ لڏڻ سبب ڀيل، ميگھوار وغيراه جي بارن جون پڙاهيون اڌ ۾ ئي بند ٿي ويون. هڪ سنڌ لڏيل شاگردياڻي جو چوڻ هو ته هندستان سرڪار پوئيتي پول هندو جاتيون لاءِ نوڪرون ۾ تڪيون مهفوظ ٿي رکي. اسڪون ٿوڙي ڪاليجن ۾ امر ٿوڙي فيسن جي لهاز کان سهولتيون پئي ڏي پر اهو سڀ اسان کي تيستائين ڪون ملي جيستائين  اسان کي هندستان جي شهريت نٿي ملي. شهريت ملڻ ۾ ته ڏه ڏه سال ٿا لڳن تيستائين ته اسان جي پڙهائي جي امر به نبري وڃي. اسين هندو ڇوڪريون سنڌ ۾ اغوا ٿيئڻ جي ڊپ کان تعليم ڪون وٺي سگھئون  ۽ هت هندستان جي ڪانون سبب اسين تعليم کان مهروم رهجي وئون. اسان جي منٿ آهي ته حڪومت اسان جي مدد ڪري. اسان جي ڏکن کي سڏُ ڏي.

3.     لڏندڙ هندن لاءِ گھمڻ  فرڻ جي باپنڌي

ان عام جلسي ۾ ايڙها به پاڪستاني هندو هئا جن جو چوڻ هو اسين هندو اهو سمجھي هندستان لڏي آياسين جي هندستان اسان جو ملڪ آهي. اسان کي جتي وڻيندو اسين اتي وسي سگھنداسين ، پر هت اچي ڏسئون ته حالت يڪدم اڀتر آهي. اسان کي پنهنجي الاڪي جي ويه (20) ڪوه پري به وڃڻ لاءِ حڪومت کان موڪل ٿي پئي وٺڻي پوي ۽ جيڪر اسين ايئن ڪنهن مجبوري جي تهت ته  اسان کي جيلن ۾ پوڙهيو پيو وڃي. (ايڙها مسئلا هڪ نه پر جام هئا  جن ۾ ڪو هندو پنهنجي مٽ مائيٽ وٽ گمي شادي سانڱي سندن رهائيش جي شهر کان ٻاهر وڃڻ سبب هراست ۾ ورتو ويو هو. ايڙها مسئلا لوهاڻن لاءِ به مسيبت جا سبب بڻجن ٿا پر جتي لوهاڻي پيسن جي ذور تي نجات پائن ٿا اتي پيسو نه هجڻ سبب هو ڀيل ، ميگھوار هوالات جا چڪڪر ٿو کائي. !!!!)

4.     سنڌ ۾ هندن سان ٿيندڙ ڪهر

ان جلسي ۾ سنڌ مان ويجھڙائي ۾ 171 هندن جو جٿو (جن ۾ ڀيل توڙي ميگھواڙ هئا) هندستان گني ايندڙ  شري چيتن داس سنڌ ۾ هندن تي ٿيندڙ ظلمن جي ڳاله ڪئي جنهن سبب اها لڏپڻ ٿئي پئي.

چيتن داس ٻُڌايو ته ڪيئن اندروني سنڌ ۾ هندن تي ظلم پيا ڪيا وڃن. هو خاص ڪري ان ڳاله جو ذڪر ڪيو ته هيئن هندن کي پنهنجي درم موجب گزاري ويلن جو اگني سنسڪار به ڪون ٿا ڪرائي سگھن . جنهن سبب هو  لاشن کي دفنائن ٿا. لاشن جي دفنائڻ لاءِ به کين ڌر ڌر جا ٿاٻا ٿا کائڻا پون. هون ان ڳاله جو به ذڪر ڪيو ڪيئن هڪ نائين ورهيون جي نينگر جي دفنائل لاش کي مٽي اندران ڪڏي ٻاهر فٽو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. مطلب ته هندن سان وير نه رڳو جيتي جيءُ پئي ٿئي پر هن دنيا کان گزاري وڃڻ کان پوءِ به!!!!. هنن ان ڳاله جو به ڏس ڏنو ته ڪيئن ڀيلن جي ٻارنر کان سنڌ جي اسڪولن ۾ ماستر تعليم ڏيئڻ ته پري ساڻس اسڪولن جا ڪاڪوس ساف ڪرائيندا آهن. هو ڇون ته ڀيل ٿي تون پڙهي ڇا ڪندي !!!

(اسان کان جيڪر وسري نه ويو هجو  ته چيتن داس ڪجه مهينن اڳ ٽينڊي الهار مان 171 جو جٿو سنڌ مان پنهنجي رهبري ۾ لڏائي آهو هو. لڏپڻ ڀلي ئي لوهاڻن جي ٿئي يا دليت سنڌين جي ڪڏهن به سهولي ناهي ٿيندي آهي. هڪ پاسي پير مير وڏيري جا ظلم ته ٻئي پاسي لڏو ته سنڌي مسلمانن جون اقليت ٿي وڃڻ جو کوف سبب لڏپڻ ۾ تڪلفيون.)

هندستان پاڪستان جون سرهديون 1954 ۾ نهرو لياڪت جي ٺاه سان بند ڪيون ويون. ان کان اڳ 1950 ۾ بنگلاديش واري الائيڪي ۾ ٿيئن فسادن اهو ثابت ڪري ڇڏو ته پاڪستان ۾ هندن جي عزت آبري سلامت ناهي رهندي. ۽ ٿيو به ڪجه ايئن. 1950 جي فسادن مهل لڏي آيل هندو ڪڏهن موٽي ڪون ويا. وري ع71 جا هندن تي ڪتلي عام اهو پڌرو ڪري ڇڏيو ته هندن جو پاڪستان ۾ حياتيو ڪنهن به سورت ۾ مهفوظ ناهن. ع1971 جو ڪهر ته ع1947 کان به وڏا هئا. !! ٻي پاسي پاڪستان پاسي لياقت علي خان کان جيترو پڳو هون هندنتان ۾ مسلمانن سنڌ وسايا ۽ اهو سلسلو تيستائين جيستائين لياقت کي ان ڳاله جي دلڄاءِ ڪون ٿي. هڪ پاسي هندستان مان مسلمانن ڀئيا وسايا ويا ٻئي پاسي هندن کي سنڌ مان حيڪالي ڪڏڻ ۾ ڪا به ڪسر ڪون ڇڏي وئي. هندن جون مسلڪتيون تائين وڪرڻ غير ڪانوني ڪيو ويو !!!

بهرآل هن جلسي ۾ ڪنهن به نهرو لياقر ٺاه جي ڳاله ڪون ڪئي جنهن جو مقصد ئي هو هند ۽ پاڪ ۾ ٿوڙائي واري قومن جي عزت توڙي آبرو کي مهفوظ رکڻ. جيڪي به مهمان موجود هئا تن جي ناراجگي پاڪستان کان وڌي  هندستان سرڪار سان هئي جيڪا سندن ليکي سڀ ڪجه ڄاڻي به ماٺ آهي.

سچ پچ جيڪر ڏسجي ته ايڙهي به ڳاله ناهي جي هندستان حڪومت کي سنڌ ۾ هندن تي ٿيندڙ ظلمن جي ڄاڻ ناهي.جا کان هندستان پاڪستان جون سرهديون بند ٿيو آهن تان کان هندستان سنڌ مان لڏي آيل هندن جا ويزا رڳو ان شرت تي وڌايا آهن جي هندن تي پاڪستان ۾ هڪ هندو هئن سبب ظلمن جو شڪا پيو بڻايو وڃي. پر ان سڀ حقيقتن جي باوجود ناگريڪتا جي ڪانون ۾ فير بدل ڪيو ويو. ناگريڪتا ڏيئڻ جو ارصو پنج سالن کان وڌائي 7 سال ڪيو ويو. ناگريڪتا جي فيس پڻ وڌائي وئي. سنڌ جي ٿر پرڪار جا هندو جن جا مٽ مائيٽ جيسلمير، باڙميڙ، ڪچڇ ۾ ٿا رهن تن کي سرهد الاڪي ۾ وسڻ کان روڪيو ويو. جيستائين ناگريڪاتا ملي تيستائين سندن رهائيش جي شهر کان 20 ڪوه پري وڃڻ لاءِ به ڌار موڪل وٺڻ جيڙها اجايا ڪونون ٺاهيا ويا. وري جيڪر ڪنهن مجبوري ۾ به پنهنجي شهر کان ٻاهر ويو ته پوليس جو ڏچو سا ڌار آفت

هندستان حج تي ويندڙ مسلمانن لاءِ سبسڊي ڏي. لکن جا لک مسلمانن ان جو فائيدو وٺي حج تي وڃن پر پاڪستان جا هندو ويزا لاءِ سالن جا سال ترسن ايئن ڇو ؟ عام رواجي ويزا ته هندستان حڪومت مسڪين ماڻهو جي وس کان ٻاهر اڳي کي ڪري ڇڏيا آهن. هاڻي هندو يا ته ظلم سهي يا وري ان کان نجات پائڻ لاءِ مجبور ٿي اسلام ڌرم  اپنائي.!!!

هندستان پاڪستان جو ورهانڱو دين ڌرم ۾ ٿيو. هندستان جي حڪومت ڀلي ان جو ڪيڙهو به نانءُ ڇون نه ڏي پر هقيقت ته اها ئي آهي ته دين درم جي نالي هن ملڪ جا ٻه ٽڪر ڪيا ويا. وري زمين جو به ورهانڱو هڪ جيڙهو ڪون ٿيو. آسام توڙي بهار  ۾ جڏهن ته مسلمانن ايلائيڪا به هندستان ۾ رکيا ويا  سنڌ جنهن به 30 سيڪڙو آبادي هندن جي هئي تنهن  کي پاڪستان جي هوالي ڪئي وئي. هاڻي هندستان ۾ مسلمان کي ته ڪا به تڪليف ڪون ٿي پر سنڌ جا هندو اڄ تائين رت جا ڳوڙها ويٺا هارن . هندستان ۾ نبا ڪنهن صوبي جي ته سنڌ ۾ هندو هئڻ جي سڄا پيا سٺن . ورهاڱي مهل هندستان جا اڳوان  مسلمان الائيڪا هندستان ۾ رهجي وڃڻ کي  پنهنجي وڏي قاميابي ڇون نه سمجھن سنڌ جي هندن جي ته نثل ئي تباه ٿي وئي.

ان جلسي ۾ موجود مهمانن پڻ پنهنجي ويچار رکيا جنهن ۾ اهم هئا شري شريواستو جو ڪي راجستان بار ايشيشن جا سدر پڻ هئا. سندس ويچار بلڪل صاف هئا ته پاڪستان ۾ هندو ڪون رهي سگھندا ڇا ڪاڻ ته حالتون اتي هندن جي رهڻ جيڙهو نان. وري پاڪستاني هندن لاءِ مسئلو اهو آهي ته هندستان جا ڪانون به سندن ساٿ ڪون ٿا ڏيئن سو ان لڏي آيل هندن لاءِ واٽ هڪڙي ئي آهي ته هو ڪانون جي دائيري کان ٻاهر جي لڙائي لڙن ، ڪانون کي فيرڻ لاءِ جدوجهد ڪن. اسين اوهان کي پوري مدد ڪنداسين. پر لڙائي ته اوهان کي لڻڙي آهي. اوهان جو ساٿ هندو سنڌ سوڍا به ڏيندو ته مان به ڏيندس. اوهان وڏي لڙائي لاءِ تيار هجو.

ان جلسي جي پڇاڙيءَ ۾ سوال جواب جو به سلسلو هليو جنهن ۾ سنڌ لڏيل هندن موجود مهمانن کا سوال جواب پڇيا . ڇو ته مان به ان جلسي ۾ ڪوٺايل هوس سو مون کان به هڪ اهم سوال ڪيو ويو جيڪو مان سمجھاٿو ته ضروري پڻ هو . سيمانت لوڪ سنگھٽن جي هڪ ڪاروڪنن پارا سوال اهو هوته “اسين ته سنڌ جا آهيون، سنڌي پڻ آهيون، سنڌ ۾ هر ڪو پيو هڪ جيڙها ظلم سهي پوءِ ايئن ڇو آهي ته اسان جي سار لهڻ هندستان جو به سنڌي اڳوان ڪون پهتو؟ جڏهن اڻ سنڌي اڳوان اسان جي سار لهي ٿا سوال سگھن ته پوءِ هندستان جي سنڌي اڳوانن جي ڪيڙهي مجبوري آهي؟”

ان سوالن جو جواب دراصل مون وٽ به صحي  ريت  ناهي ته اسان لوهاڻن سنڌين جو ايڙهو وهنوار ڇو آهي ؟ ڇو اسان ۾ پنهنجي پوئيتي ويل جاتيون بابت ايڙهي بيروکي آهي ؟ دليت ته هر هندو قوم ۾ آهن پوءِ سنڌ لڏيل ڀيل ميگھواڙ ٿوڙي ٻين جاتيون سان ايڙهو وهنوار ڇو ؟ مان ڀانيان ٿو هندستان ۾ سنڌين جي اها وڏي ۾ وڏي چنوتي آهي ۽ جيڪر اسان ان جاتيواد جي گجرات جي سلجھاءِ وياسين ته اسان سنڌين جي هندستان ۾ ايتري ته تعداد ضرور ٿي پوندي ته هتئون جا سياسي اڳوان چونڊن مهل اسان جي درن تي هوندا ۽ جيڪر اسين گڏ نه ٿي سگھياسين ته يقينن اسان لوهاڻا سنڌي سياسي پارٽيون جي اڳيان پنهنجي حقن جون منٿان ڪندي رهجي وينداسين هت ڪجه نه اچڻو آهي ڇا ڪاڻ ته جموريت ۾ ووٽن جي سگھ سڀني کان وڏي ٿيندي آهي. ووٽ آهن ته حق آهن....نه ته ڪجه به ناهي. بدقسمتي سان اسان ان لاءِ اڃا به تيار ناهيون  

سُر پنهنجن جا

سُر پنهنجن جا

“سائين هندستان وارا اسان کي پاڪستاني هئڻ جا ميهڻا ٿا ڏين، پاڪستان وارا ته هميشاه ئي اسان هندوستان جو اجيٽ پئي ليکندا آهن وري سنڌي (هند جا) ته وارا ته اسان سنڌي ڪري به ڪون ٿا ليکن!!.”

اهي لفظ هئا مالي جاتي جي سنڌ لڏي آيل هڪ نوجوانءَ جا جيڪو هينئر جوڌپور ۾ رهي ٿو. ۽ سنڌ مان لڏي آيل هندن جي تنظيم سيمانت لوڪ سنگھٽن جي جو اهم ڪارونن مان هڪ آهي.

ان نوجوانءَ جي لفظن جي حقيقت ڄاڻڻ لاءِ مونکي ڪو گڻو پري نه پر جوڌپور ۾ ئي ان جي مثال ملي جڏهن مونکي لوهاڻن جي هڪ  سنڌي پنچايت جي هڪ اهم احديدار بي حجاب چئي ڏنو ته سايئن “اسين کين (ڀيل، ميگھوار، مالي وغيراه) کي سنڌي ڪري ڪون ليکندا آهيون”. دلچسپ ڳاله ته اها هئي ته  سندس بيان جو ڪنهن به موجود پنچايتي مکاتليف ڪون ڪئي. اهو سڀ ان جي باوجود جي اهي جاتيون سنڌ مان لڏيل آهن ۽ ڊاٺي (سنڌي جو هڪ لهجو) پئي ڳالهائندا آهن. وري جيستائين ڳاله لڏي آيل جي مارواڙي جو به ڳالهائڻ جو آهي ته راجستان  ۾ سنڌي ۾ مارواڙي پئي جام ڳالهائن پر پنهنجن کي پنهنجا ڪري ليکڻ لاءِ اصل ئي تيار ناهن !!!

اها ڳاله مونکي سيمانت لوڪ سنگھٽن جي سدر شري هندو سنگھ سوڍا به واجيه ڪئي ته “سنڌ مان لڏندڙ ڀيل ميگهوار ٻن ڪسمن جا آهن مثلن هڪڙا اهي جيڪي سدين اڳ راجسٿان مان سنڌ لڏي ويا (مارواڙي ڳالهائندڙ) ۽ ٻيا اهي جيڪي سنڌ مان ئي مون ڀيل ۽ ميگواڙ آهن (سنڌيءَ جو ڍاٺي لهجو ڳالهائندڙ)”. پر دلچسپ ڳاله سوچڻ جي ڳاله ته اها آهي جڏهن ته ورهاڱي مهل ايتري لڏپڻ تي پوءِ هو ڇون نه لڏيا ؟، سندن جي ڇڪ ته هندنستان ڏانهن ٿيئڻي کپندي هئي. وري هتئون جا هم جاتي هندو به سندن بابت ايڙهي ڪا به هلچل ڪين ڏيکاري آهي ، ڇا اها ڇِڪ هڪڙي پاسي ڏانهن آهي؟.

ٻيو ته ٺهيو اڄ به جڏهن سنڌ ۾ ڌرتي ڌڻي هندو لاءِ زمين تنگ پئي ڪئي وڃي ته به هٿئون جي هندن ۾ ايڙهي ڪا به هلچل ڪون پئي نظر آئي آهي سنڌ مان لڏندڙ پنهنجي مارواڙي ٻائرن لاءِ . راجستان جي صوبي ۾ جيڪر ڏسجي ته تمام گھڻيون حستيون آهن جن جا سنڌ سان لاڳاپا آهن. مثلن اڳوڻو پرڏيه وزير شري جسونت سنگھ جا ناناڻي سنڌ جي ٿر پارڪار جا آهن. وري هاڻوڪو راجسٿان صوبي جو وڏو وزير پاڻ به مڃيو آهي هو به سنڌ جو ئي آهي ۽ هو 1965 ۾ لڏي آهيون هو.

 جيڪر هندو جاتيون جي ڳاله ڪجي ته جيڙهي ريت گجرات يا راجسٿان ۾ جاتيو آهن ساڳي ريت سنڌ ۾ به آهن پر مسئلو سنڌين سان اهو ئي ٿي پيو آهي ته لوهاڻن ايڙهي ريت پاڻ کي سنڌي سماج ۾ هاوي ٿيو جي پنهنجي هم جاتيون کان ئي پري ٿي ويو آهي. جڏهن ته گجرات ٿا راجسٿان جا ڀيل، ڪولي يا ميگھوار پنهنجي پنهنجي صوبي جا ڪوٺائيندڙ آهن پر سنڌين ۾ اهي ساڳي جاتي وارا پاڻ کي اڻ سنڌين ڪوٺائڻ لاءِ ئي ماندا ٿا ڏسجن..!!!!

مول ڳاله ته اها آهي جي ايئن ڇو آهي جي سنڌ مان لڏيندڙ سنڌي دليت (شڊول ڪاسٽ) لڏڻ بعد اڻ سنڌين ۾ پنهنجي سڃاڻپ پئي ڳولهڻ ۾ ماندا نظر ايندا آهن ؟ ڇو هندنستان جو سنڌي سماج 4 لک سنڌي دليتن کي پنهنجو سمجھڻ ۾ پاسيرو ٿيندو رهيو آهي.؟ هڪ ايڙهو قوم جنهن ۾ همسشاه جاتيون جي وجود کان ئي انڪار ڪيو ويندو آهي سي پنهنجي ئي برادري  جي پوئيتي پول جاتيون  بابت ڪيئن خاموشي ڪري سڀ نظارو پئي ڏسندو رهيو آهي . هندستان ۾ ڄاول ٽهي بابت ته سمجھي ٿو سگھجي پر ايئن ڇو جي سنڌين بابت ورهاڱي کان اڳ ڄاول ٽهي ڪيئن خاموش رهي !!!

کير، جوڌپور واري تاجي دوري جي پهرين ڏنهن مونکي ٻُڌايو ويو ته سرڪِٽ هائوس پُڄڻو آهي . مون ساڻُ دهلي مان ايل هڪ رِسرچر پڻ هئي جيڪا پاڪستان مان لڏي آيل هندو تي ريسرچ پئي ڪري. سرڪيٽ هائوس ۾ اسان جي پڄڻ کان اڳ ئي ڪي ماڻهو اڳي ئي موجود هئا. اتي موجود ماڻهون جي ان ۾ خاص دلچسپي هئي ته اسين اخبار نويس ته ناهيون. ؟ ان مان هڪهڙي ته وڏي چاه سان جوڌپور جي هڪ هندي اخبار مان  هڪ احوال پڙاهيو جنهن ۾ سندس ۽ سنڌيس رهبر جي جوڌپور ۾ پُجڻ جو احوال هو. ان بعد ڳاله ٻوله جو سلسلو شروع ٿيو. دهلي جي رسيچر ته پنهنجي واڪفيت ڏني پر هميشاه واڱر مونکي هڪ بلاگر جي روپ ۾ سڃاڻپ ۾ جام تڪليف ٿي. موجود ماڻيون مان هڪ ڄڻي سندن بابت ڳالهائدي چيو ته اسين آديواسي (اڳوڻا رهاڪو يا مول رهاڪو) جي سنسٿا پاران  آهيون. اسين آديواسين لاءِ آواز بلند ڪندا آهيون. سائين جن (پنهنجي رهبر ڏانهن اشارو ڪندي) ته آديواسين جي تنظيم جا پوري هندستان جا سدر آهن ۽ آئون راجستان اِڪائي جو. سائين جن جو ته پوري مهينو ئي هندستان جي ڪونڊ ڪُرچ جي سير سفر ۾ پئي ئي گجرندو آهي، آديواسين جي مسئلن سانڱي. سائين سومڀائي  اٺ ڀيڙا گجرات جي داهود مان سانسد ( ايم پي) رهيا آهن جيتوڻيڪ پڇاڙيءَ جي ڇونڊن ۾ قامياب ڪين ٿي سگھيان پر سندس واڪفيت هندنستان جي هر پارٽي توڙي سياسي اڳوانن سان آهي. اسين نه رڳو هندستان پر پوري دنيا جي آديواسين لاءِ جاکڙو ڪندا آهيون. اڃا هو پنهنجي رهبر بابت ڳالهائي ئي رهيو هو سمانت لوڪ سنگھٺن جي سدر شري هندو سنگھ اچي پهتا ۽ اسين سنڌ مان لڏي آيل ڀيلن ۽ ميگھوارن جي هڪ ڪيمپ ڏانهن رواڃا ٿياسين.

اها بستي جوڌور شهرءَ جي هڪ ڪونڊ ۾ هئي. الاڪو پورو ويران پئي لڳو. نه ته ان بستي ۾ ڪا بجلي هئي ۽ نه ئي واٽيون پڪيون هئون. گھر به سڀ جوپڙيون وارا هئا جڏهن ته بستي جو هيڪلو اسڪول ئي امارت پڪي ڇت واري هئي. هندو سنگھ سوڍا موجب ان اسڪول جي آڏاوت  لاءِ به جام ميهنت ڪئي وئي آهي. هن اشارو ڪندي چيو ته ڀيڪ ۾ جيڪا گوشالا اڏائي وئي آهي جنهنکي پنهنجي ڇت آهي باڪي لڏي آيل انسانن کي ٽڪر زمين ڏئي ڄڻ حڪومت ٿوڙو لاٿو آهي.

ان جسلي جي رٿا موجب  اسين ان بستي ڏانهن وڃڻو هو جتي اديواسي اڳوان جي موجودگي ۾ هڪ ريت جي عام جلسو يا پبليڪ هيرينڱ جو انتجام ڪيو ويو. ايئن ته اهو ميڙارڪو ڏهين لکي شروع ٿيئڻو هو پر ڇاڪاڻ ته اڳوان پهتا ئي ٻارهين لڳي سو ڪلاڪ ٻن جي انتظار نيٺ اها نيٺ شروع ٿي. هي پهرون ڀيڙو هو جڏهن مان ڪنهن ڀيلن جي ميڙاڙڪي ۾ موجود هوس. ڀيلن ۾ هڪ رواز آهي ته هو پنهنجي مهمانن کي ڊول نگاڙن سان آجان ڪن. ان بيد ان پبليڪ هيئريڱ شروع ڪئي وئي.

هڪ وائيڙو ڪندڙ ڳاله ته اها هئي ته جيتوڻيڪ آديواسي اڳوان پوري دنيا ۾ اصلوڪن ماڻهون جي حقڻ جي ڳاله ر ڪئي پر کين سنڌ ۾ رهندڙ دليتن بابت ڄاڻ نه جي برابر ئي. جڏهن ته راجستان صوبي جي سدر پنهنجي رهبر جي نالي ايتري ته ڊگھي تڪررير ڪئي جي نيٺ کين اشارو ڪيو ويو ته ابا هينئر بس ڪيو. رهجي ويل وقط سائين ڀيل بابت ڪجه ڳالهائون جن ۾ ڀيلن تي ٿيندڙ ظلمن جي ڳاله ته پري بس مڙئي هدايوتون ئي هئون ڄڻ هو ڪو دارميڪ اڳوان هجي. مثلن ڀيلن کي مهنت ڪرڻي کپي، دارون نه پيئڻو کپي، پنهنجي ٻارن ٻچن ڏانهن ڏيان ڏيئڻو کپي وغيراه وغيراه. سندس رهبر جيتوڻيڪ کين  ڪي مثال ڏنا ته ڪيئن سنڌي (لوهاڻا) مشڪل حالتون ۾ 1947 بعد گجرات ۾ پاڻ کي وسايو ۽ ڪک مان لک ٺاتا. سندس چوڻ هو ته سرڪاري زمين عوام جي آهي. اوهان کي جيڪا زمين صحيح لڳي سا والارو اسين به ڏسنداسين ته ڪيئن حڪومت اوهان کي ان زمين اوهان کان واندائي ٿي.  هون جيتوڻين ان جي دلجاءِ ڏني ته هو دهلي ۾ جدا جدا سيڊول ڪاسٽ جي سرڪاري سنسٿئون ساڻس سنڌ مان لڏي آيل سيڊول ڪاسٽن بابت ضرور ڳالهائندو جيئن سندن بابت ڪجه سرڪار به ڪري.

سيمانت لوڪ سنگھٽن جي ڪاروڪنن موجب جيتوڻيڪ سومجي ڀائي هي پهرون ڀيڙو اسان ڏانهن آيا هئا پر سندس پوئيلڳ ته راجسٿان ۾ رهندي به ڪڏهن سنڌ مان لڏي آيل ڀيلن جي ڏکن سُرن کي سمجھڻ جي ضرورت ڪون مهسوس ڪئي. سالن اڳ هو ڀيلن جي ڪنهن جسلي ۾ آيو هو ان بعد سائين غايب ئي رهيو آهي. جلسي کان اڳ به هندو سنگھ سوڍا به ان ڳاله واجيه ڪئي هئي ته سندس اها ڪوشش رهي آهي ته جيئن سماجي طور اڀري آيل ڀيل ۾ سنڌ مان لڏي آيل ڀيلن جي جسلن ۾ اچن جيئن سنڌي  ڀيلن کي به اهو مهسوسو ٿئي ته سندن جاتي وارا به ڪيترا ترڪي ڪئي آهي پر ان ۾ ساڻس ڪا به وڏي ڪاميابي ڪون ملي آهي.

سنڌ ۾ سنڌي ڀيل يا ميگھوار رواجي سنڌين کان به وڌيڪ ستايل ٿو هجي. جبرن جوان نياڻيون جو اغوا، هر سرڪاري توڙي سرڪاري مهولتيون کان مهروم ۽ ڪنهن به انساني حقن کان پري هو هڪ ضليت جي جندگي گاريندڙ آهي. ايئن ته سنڌ ۾ هندو هئڻ ئي وڏو ڏوه آهي ۽ وري جيڪر ڪو دليت ٿو ٿئي ته اهو ٻٽو ڏڇو تو ٿئي پوي.

جسلي ۾ اها ڳاله ڀيلن به قبول ڪئي ته سنڌ مان لڏڻ سبب سنڌ ۾ ٿيندڙ ظلم  توڙي تڪليفيون  ته نبري ٿيون وڃن پر ٻيون مُسبتيون اچي ٿيون وڃن. اسان جي اها نماماڻي منٿ آهي حڪومت اسان تي به رهم ڪري. ان ميڙاڙڪي ۾ هندو سنگھ سوڍا ڪن ايڙها خُلاسا ڪيان جن بابت سايد ئي هندستان جي سنڌين کي به ڪا خبر هئي، هنن چيو ته ڀيل  سنڌ مان سان جي هڏ هڻڻ بعد جڏهن سنڌ مان لڏڻ جو معڪو به ملو ته کين پاڪستان جي بارڊر ته پاڪستاني فوج ته اچڻ ڏنو پر هندستان جي بي ايس ايف سندن تي ڳوليون هلايون جن سبب ڪي لڏندڙ ڀيل مارجي ويا، جن مان هڪ ضائيفا پڻ هئي جيڪا پنهنجي بچڙي کي کير پيئاري جڏهن کيس ڳولي لڳي. اسين اهي ڏک وساريا ناهين ۽ اسين انهن ڪاتيلن کي سڄا ڏيئاري ئي  ماٺ ٿينداسين. اها ڪيتري نه شرم جي ڳاله آهي ته اهو سڀ ان ملڪ ۾ پيو ٿئي جتي جيڪر ڪو پکيون جو به جهنڊ به پرڏيه مان لڏي ايندو آهي ته ان ضلعي جو ڪليڪٽر ان پکيون جا فوٽو کيچي گدگد ٿيندو آهي پر هت انسان آهي، تڏهن به ڪو وائي ٻُڌڻ وارو ناهي!!”

ان ميڙاڙڪي بعد هڪ پريس ڪانفرينس ٿيئڻو هو پر پوءِ اهو ٻڌايو ويو ته سومجي ڀائي شهر کان نڪري چڪا آهن .  سيمانت ڪول سنگھٽن جي ڪاروڪن موجب  راجسٿان واري ايهديدار اهو نه پئي چاهيو ته موجود حڪومت جي ناڪامي جي ڳاله هندو سنگھ سوڍا ڪري. مايوس ڪندڙ ڳاله ته اها هئي ته اهو سڀ هڪ ايڙي اڳوان  پاران ڪيو ويو جيڪو پاڻ به هڪ ڀيل جاتي جو فرد ڪري پاڻ کي پيش ڪندو رهيو آهي!!!

سومجي ڀائي ته پنهنجي تڪرير ۾ ايستائين چيو ته لڏي ايندڙ ڀيلن کي واندي سرڪاري زمين والارڻ کپي پر جيڪر ڀيلن ايئن ڪيو ته هو سائين ڪوڙهو ڪردار ادا ڪندو اهو چوڻ يقينن ڏکيو آهي، پر اهو ممڪن آهي هو ڪجه ڳالهائندو خاص ڪري ِانهن  جسلن ۾ ٿوڙي ميڙارڪن ۾ جتي پوئيتي پول جاتيون بابت هجي

هڪ لڱي ڏسجي سنڌ توڙي پاڪستان ۾ لڏي ايندڙ ڀلي ڪو رواجي لوهاڻو هجي يا ڪو دليت سنڌي،  سندن مسئلا ساڳيا ئي آهن ته کين ست سال بعد ناگريڪتا ٿي پئي ملي (جيڪر هو 1947 کان اڳ جاول آهن يا نه ته 12 سال) پر وڏي ڳاله ته جيستائين کين ناگريڪتا يا شهريت ملي کين هڪ ئي شهر ۾ جي 20 ڪلوميٽر جي دائيري کان ٻاهر بنا حڪومتي موڪل جي نٿو وڃي سگھي. ڪانون کيس پين ڪارڊ يا ڪو به سڃاڻپ ڪارڊ نٿو ملي سگھي. هر سال ايل ٽي وي پئي وڌائڻي پوي، وري ٻارن جي اسلوڪن ۾ دڪت، پڇاڙيءَ ۾ پاڪستان مان لڏي اچڻ جو ٺپو سو ڌار ڏچو. وري جيڪو جو غريب دليت هجي ته سو ته ڳاله ئي ٻئي آهي. هندستان ۾ جيڪو به سرڪاري سهُلتيون دليت يا سيڊول ڪاسٽ هئڻ سبب ڪا به سرڪاري مددن  کان سنڌي دليت مهروم ٿو رهجي.

پرسال 1100 ماڻهون جو هڪ جٿو سنڌ مان هندستان لڏي آيو جن مان 200 يا 300 سنڌي باگڙي برادري جا هئا. ٻيا ته اندور ۾ وسايا ويا باڪي باگڙي برادري دهلي تائين رک ڪيو. انهن دهلي ۾ جام ڏک ڏٺا ان هد تائين جي کين ڊسبمر جي ٿدي رات ۾ يومونا جي ڪناري سٽيو ويو، جيئن پاڪستان جبرن واپس موڪلڻ سگھجي. نيٺ  هندو مهاسڀا  پارا جاکڙي سبب معملو دهلي هائي ڪورٽ پهتو جتي ٽن پيشيءَ بعد نيٺ حڪومت پڻ کين جٿي جا ويزا هجڻ جي باوجود ايل ٽي وي (ڊگھي ارسي لاءِ ويزا) ڏيئڻ جو فيئسلو ڪيو. دلچسپ ڳاله ته اها آهي جي سن فئسلي جو فائدو به سنڌ مان لڏي آيل هر هڪ سنڌي هندو کي ٿيو ڇاڪاڻ ته ان کان اڳ جٿي وارا ويزا ڪون وڌايا ويندا هئا. ۽ هاڻي ان جو فائدو جام سنڌي هندو هندستان لڏي ايندا آهن پر ان جي باوجود گڏجي جاکڙي اسين اصل تيار ناهيون.!!!

سنڌ  ۾ ٿر وارو الاڪو ڏسجي ته ايتهاسڪ طور نه رڳو ڀيل ، ميگھوار توڙي راجپوتن جو ڳڙ رهيو آهي پر هندن جو هڪ خصوسي الاڪو رهيو آهي. جڏهن ته سڄو سنڌ مخمل طور مسلمانن جي حڪومت هيٺ هو اهو ٿر پرڪار ئي هو جٿي وڌ کان وڌ وقط تائين هندن جي هيٺ هو، پر نه ڄاڻ ڇو اسين اتر کان ڏکن سنڌ مان لڏي ايندڙ جا هندو سنڌي ڪڏهن به ٿر کي ايڙهو ڪو به مول ڪين ڏنو آهي جيڪا ڳاله  ڪنهن جي به سمجھ کان ٻاهر آهي. اهو ئي نه ٿر جي هندو ثقافت تي جام سنڏي هندو پي ايڇ ڊي تائين ڪئي آهي.

ع1971 جي لڏپڻ ۾ 90،000 هندو لڏي آيا جن جو وڏو حصو ٿر جي هندن جو هو پر ازيب جي ڳاله اها آهي ته ان ڪو ڪو خاص ذڪر هندستان جي سنڌين ۾ ناهي. هند جو سنڌي ساهتيه جن ۾ 70 سيڪڙو ورهاڱي جو روئڻ ۾ نبريل آهي پر 71 جي لڏپڻ بابت سايد ئي ڪنهن گھڻو لکيو آهي. ان جو مطلب اهو ته ناهي ته رواجي لوهاڻا سنڌي ٿر جي سنڌين کي پنهنجو ڪون ليکيو آهي ان جي باوجود جي اسين انهن ڀيلن، ميگھوارن توڙي سوڍن سان هجارن سالن کان رهيا آهيون!!!!

سنڌ مان ٿيندڙ هندن جي لڏپڻ سنڌي قوم لاءِ هڪ وڏي چُنوتي آهي بر بدقسمي سان هندستان جي سنڌي قوم جيڪو ردي عمل رهيو سي يقينن ڏکاندڙ رهيو آهي. ايڙهي ڳاله ناهي ته سنڌي قوم ان پيماني ٿي ٿيندڙ لڏپڻ کان اڻ واڪيف آهي ۽ ايڙهي ڳاله ناهي ته هندستان جو سنڌي قوم ڪنهن ريت بيوس آهي ڪجه به ڪرڻ کان. ٻنهن وڏيو سياسي تنظميون مثلن بي جي پي ۽ ڪانگيس ۾ سنڌي اڳوان آهن جيڪي پنهنجي پنهنجي نجي سگھ ۾ سنڌ ۾ رهجي ويل هندو توڙي لڏي آيل سنڌين بابت لابي ڪري ٿا سگھن . پر سال سنڌين جي جدا جدا سماجڪ تنظميون ڪانگريس جي سدر شريمتي سونيا گانڌيءَ سان مليون جنهن سان ملڻ هميشاه سهُلو ڪون ٿو ٿئي پر ان جي باوجود ايڙهي چاه اسين سنڌ مان لڏي ايندڙن بابت ڪون ڪئي آهي.

بي جي پي وارن ۾ ته سنڌين جي گھڻي ۾ گھڻي نمائيندگي رهي آهي پر اتي ۾ ساڳيا منظر آهن. سنڌين مان ڪو ڪڇڻ لاءِ تيار ئي ناهي.!! جيتوڻيڪ پي جي پي پاڪستان ۾ ٿيندڙ هندون تي ٿيندڙ ظلمن لاءِ آواز اٿاريندي رهي آهي پر نيٺ جاکڙو ته سنڌين کي ئي ڪرڻو آهي ڇاڪاڻ ته پاڪستان ۾ فاٿل هندون جو 95 سيڪڙو هندو سنڌي نصل جي جي آهي.

سنڌ مان لڏي ايندڙ ڀيل، ميگھوار، ڪولي، مالي يا لوهاڻي جو جيڪر سُر محسوس ڪري سگھندو ته اهو هندستان جو سنڌي قوم ئي آهي پر مسئلو اهو آهي جي ان قوم مان ڪيڙهي اميد ڪجي  جيڪا پنهنجي قوم کي ئي پنهنجو نه سمجھي!!!!!

 

  

.